Бул материал Forbes журналынан кыргыз тилине которулду. Forbes дүйнөдөгү эң кадыр-барктуу жана таанымал каржылык-экономикалык басылмалардын бири болуп саналат.
Кванттык эсептөө (Quantum Computing – кванттык эсептөө технологиясы) көптөн бери теориялык физиканын жана академиялык лабораториялардын иши болуп келген, бирок ал концепциядан реалдуу дүйнөдөгү эксперименттерге өтүп баштады. Логистика жана энергетикадан баштап жасалма интеллект жана киберкоопсуздукка чейинки тармактар кванттык мүмкүнчүлүктөр классикалык компьютерлер кыйналган татаал көйгөйлөрдү кантип чечерин же пайда кыларын изилдей башташты.
Кванттык эсептөөлөрдү колдонуудагы алгачкы аракеттер көрсөткөндөй, анын таң калтырарлык мүмкүнчүлүктөрү жана ошол эле учурда жаралышы мүмкүн болгон кыйынчылыктар көпчүлүк күткөндөн эртерээк келип чыгышы ыктымал.
Төмөндө Forbes технологиялык кеңешинин (Forbes Technology Council) мүчөлөрү кванттык технология жакында реалдуу дүйнөдө кеңири таасирин тийгизе турган кээ бир тармактарды баяндашат.
- Байланыш коопсуздугу
Кванттык эсептөө киберкоопсуздукту тез өзгөртүүгө даяр, бул маалымат алмашууну уюмдар күткөндөн эртерээк өзгөртөт. Уюмдар коркунучтардан коргонуу жана кванттык эсептөө коргонуу стратегияларын коргонуу алкагына интеграциялоо аркылуу тең салмактуулукту камсыз кылуу үчүн кванттык ачкыч бөлүштүрүү жана кванттык тармактар сыяктуу кванттык байланыш технологияларын изилдеши өтө маанилүү. Мэнди Андресс (Mandy Andress), Elastic.
- Автономдуу унааларды сыноо үчүн симуляциялар
Ылдамдатылган жол сыноолору автономдуу (өзү башкаруучу) системаларды үйрөтүү жана текшерүү үчүн аба ырайына, трафикке жана рельефке байланыштуу миллиондогон сценарийлерди симуляциялоону талап кылат. Бул максималдуу камтууну камсыз кылуу үчүн сценарийлерди оптималдаштырууну, тобокелдик моделдерин түзүүнү жана LiDAR, радар жана камералардан алынган жогорку өлчөмдүү маалыматтардагы аномалияларды аныктоону камтыйт. Кванттык эсептөө бул симуляцияларды бир топ тез аткарууда негизги ролду ойнойт. Аджай Парихар (Ajay Parihar), Fluid Codes.
- Ыкчам маалымат талдоо
Кванттык эсептөө маалыматтарды талдоодо революция жасаары турган иш, мисалы, окумуштууларга молекулаларды жана ген бассейндерди симуляциялоого жана өмүрдү сактап калуучу дарыларды тез ачууга жардам берет. Бирок, прогрессти тездеткен ошол эле күч учурдагы маалыматтарды коргоо ыкмаларын бузуп, глобалдык санариптик коопсуздукка коркунуч келтирет. Бул кош миздүү келечек: Кванттык эсептөө маалыматтарды талдоо үчүн керемет нерсе, бирок ал маалыматтарды коргоого коркунуч келтирет – эгерде биз азыртан даярданбасак. Шринивас Шекар (Srinivas Shekar), Pantherun Technologies.
- Дары-дармектерди ачуу жана материалдарды иштеп чыгуу
Кванттык эсептөө жакында жардам бере турган күтүлбөгөн багыттардын бири – дары-дармектерди ачуу жана жаңы материалдарды иштеп чыгуу. Кванттык компьютерлер молекулаларды кадимки компьютерлер аткара албаган жолдор менен изилдей алышат. Бул окумуштууларга жаңы дары-дармектерди же жакшыраак батареяларды тезирээк иштеп чыгууга жардам берет. Ири компаниялар муну буга чейин эле иштеп жатышат, ошондуктан реалдуу дүйнөдө колдонуу көптөр ойлогондон эртерээк келиши мүмкүн. Жей Кришнан (Jay Krishnan), NAIB IT Consultancy Solutions WLL.
- Логистиканы оптималдаштыруу
Логистиканы оптималдаштыруу таасирдин күтүлбөгөн тармагын билдирет. Кванттык эсептөө жеткирүү тармактарына жана жеткирүү чынжырларына таасир эткен татаал маршруттоо көйгөйлөрүн өзгөртүүгө үмүт берет. Технология глобалдык деңгээлде жеткирүү жана трафик маршруттарын реалдуу убакытта оптималдаштыра алат, бул учурдагы суперкомпьютерлердин мүмкүнчүлүгүнөн тышкары чыгымдарды жана эмиссияларды азайтат. Ражу Дандигам (Raju Dandigam), Navan.
- Телекоммуникациялык тармакты оптималдаштыруу
Кванттык эсептөө телекоммуникациялык тармактарды оптималдаштырууда күтүлгөндөн эртерээк реалдуу дүйнөдөгү таасирин тийгизиши мүмкүн. Кванттык эсептөө телекоммуникациялык тармактардын туруктуулугун олуттуу жогорулатуу жана колдонуучуларга бай тажрыйба берүү аркылуу революция жасай алат. Мындан тышкары, суперпозиция жана чырмалышуу принциптери менен QNLP учурдагы табигый тилди иштетүү көйгөйлөрүн, анын ичинде кылдат түшүнүү жана бир тараптуулукту чече алат. Анил Пантанги (Anil Pantangi), Capgemini America Inc.
- Тамак-аш калдыктарын азайтуу
Дүйнөлүк ачарчылык – кванттын дароо таасир этиши мүмкүн болгон уникалдуу көйгөй. Өндүрүлгөн бардык тамак-аштын болжол менен үчтөн бири айыл чарбасынан дасторконго чейинки бүткүл жеткирүү чынжырында жоголот. Кванттык алгоритмдер тамак-аш жеткирүү чынжырын оптималдаштыруу, суроо-талапты болжолдоону, логистиканы жана ресурстарды бөлүштүрүүнү жакшыртуу үчүн колдонулушу мүмкүн. Ал эң мыкты жеткирүү жолун аныктап, эч кандай тамак-аштын текке кетпешин камсыздай алат. Усман Жавид (Usman Javaid), Orange Business
- Синтетикалык биология инновациясы
Нанофотониканы колдонуу менен энтропияга негизделген кванттык эсептөө өтө татаал полиномиалдык математиканы чечүү үчүн оптималдаштырылган. Кванттык эсептөөнүн бул түрү бөлмө температурасында аткарылышы мүмкүн жана аз энергиялуу белок конфигурацияларынын жана синтетикалык аминокислоталардын өнүгүшүн тездетиши мүмкүн. Бул, өз кезегинде, синтетикалык биологияга биочип жана биосенсорлорду иштеп чыгууда түрткү бериши мүмкүн. Биочиптерди колдонгон продуктулар пациенттин диагностикасын, мониторингин жана дары жеткирүүсүн жаңы деңгээлге көтөрүшү мүмкүн. Жон Чо (John Cho), Tria Federal.
- Акылдуу энергия тармактары
Кванттык эсептөө электр тармактарын реалдуу убакыт режиминде көзөмөлдөөгө жана моделдөөгө мүмкүндүк берүү менен энергетикалык системаларды революция кылат. Бул бүгүнкү тармактар электромобилдердин, электр жылытуунун жана маалымат борборлорунун өсүп жаткан талабы менен бөлүштүрүлгөн кайра жаралуучу энергия булактарына дал келүү үчүн өткөн сайын өтө маанилүү болот. Мен кванттык технология ишенимдүү, таза жана жеткиликтүү энергияны жеткирүүчү акылдуу тармактарды түзүүнүн негизги технологиясы болот деп күтөм. Стив Смит (Steve Smith), National Grid Partners.
- Учурдагы идентификациялоо жана шифрлөө системаларын бузуу
Чабуулчулар азыр кванттык компьютерлер бүгүнкү идентификациялоо жана шифрлөө системаларын бузууга даяр болгон убакытка интернет маалыматтарын чогултуп жатышат. Башкы директорлор жана директорлор кеңештери: “Биздин тобокелдигибиз кандай? Кантип өзүбүздү коргойбуз?” деп сурашат. Бул TLS сертификаттарынын — интернет үчүн идентификациялык системанын — Google, Apple жана Microsoft талап кылгандай 47 күнгө чейин төмөндөшүнүн себеби. Кевин Бочек (Kevin Bocek), Venafi (Venafi, a CyberArk Company.
- AI (Жасалма интелллект) окутуу
Кванттык эсептөө матрицалык операцияларды жана оптимизацияны тездетүү аркылуу чоң тил моделин окутууну жакында өзгөртүшү мүмкүн, бул бүгүнкү күндөгү нарктык тоскоолдукту бузушу мүмкүн. Жасалма интеллектке болгон суроо-талаптын өсүшү жана DeepSeek сыяктуу жетишкендиктер менен, кванттык-ылдамдатылган AI күтүлгөндөн тезирээк келиши мүмкүн, анткени абдан жакшы каржыланган жасалма интеллект индустриясы муну эң актуалдуу көйгөйү деп эсептейт. Реувен Аронашвили (Reuven Aronashvili), CYE.
- Акылдуу суу системалары
Муниципалдык жана өнөр жайлык суу системалары агызылган суунун болжол менен 20%дан 30%га чейинкисин табылган эмес агып кетүүлөр, басымдын туура эмес калибрлөөсү жана энергияны көп талап кылган насостор аркылуу жоготот. Датчиктерди кайсы жерге жайгаштырууну, клапан басымдарын кантип орнотууну жана насосторду качан иштетүүнү оптималдуу айкалыштырууну табуу классикалык комбинатордук-оптимизациялык баш оору; тармак кеңейген сайын издөө мейкиндиги кеңейет. Бул квант үчүн эң сонун колдонуу учуру. Жон Латшоу (Jon Latshaw), Advizex
- Адистештирилген AI окутуу маалыматтарын генерациялоо
Кванттык компьютерлер фармацевтика, химия жана материалдарды иштеп чыгуу сыяктуу чөйрөлөр үчүн жогорку тактыктагы окутуу маалыматтарын генерациялоо аркылуу AIга таасир этиши мүмкүн, мында реалдуу дүйнөдөгү окутуу маалыматтары аз. Алар генеративдик AI алгоритмдерин окутуу үчүн зарыл болгон татаал молекулярдык структураларды так симуляциялай алышат. Кванттык эсептөө менен AIнын синергиясы эки технологиядан тең көбүрөөк өзгөрүүчү болууга даяр. Стефани Симмонс (Stephanie Simmons), Photonic Inc.
- Киберкоопсуздук коркунучтарын аныктоо
Көпчүлүгүбүз кванттын ачык ачкыч криптографияны бузууга байланыштуу тобокелдиктерине көңүл бурабыз. Квант ошондой эле үлгү таануу жана аномалияларды аныктоо (айрыкча татаал экосистемаларда) менен байланышкан татаал көйгөйлөрдү чечүү жөндөмү аркылуу чабуулдарды алдын алуу жана эрте аныктоо аркылуу оң таасирин тийгизет. Киберкоопсуздук артыкчылыктуу болгондуктан, квантка инвестициялар эрте болоору күтүлүүдө. Крис Димитриадис (Chris Dimitriadis), ISACA.
- Кванттык-өнүккөн пенсия пландары
Жасалма интеллектти кванттык эсептөө менен айкалыштыруу аркылуу биз гипер-жекелештирилген портфелдерди сунуш кылган кванттык-өнүккөн 401(k) пландарын көрө алабыз. Бул пландар миллиондогон комбинацияларды талдаган кванттык симуляциялардын негизинде реалдуу убакытта кайра тең салмактуулукту камсыз кылат. Натыйжада күтүлбөгөн рыноктук дүрбөлөңдөн коргоочу калкан, жумушчуларды карьерасы бою ыңгайлашкан туруктуу пенсия пландары менен камсыз кылуу. Крис Уиллис (Chris Willis), Domo.
- Финансылык тобокелдиктерди моделдөө
Кванттык алгоритмдер финансылык симуляцияларды, мисалы, Монте-Карло ыкмаларын, тобокелдиктерди баалоо жана сценарий түзүү үчүн колдонулган — талап кылынган кубиттердин санын азайтуу жана ага байланыштуу чыгымдарды төмөндөтүү аркылуу жакшыртат. Негизги колдонулушуна эффективдүүлүктү жогорулатуу, тобокелдиктерди эсептөө жана соодагерлер үчүн рыноктук динамиканы моделдөө кирет. Бул жетишкендиктерди башкаруу маалыматтарды адилетсиз монополизациялоону алдын алуу жана кванттык эсептөөнүн пайдаларына тең укуктуу жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу үчүн маанилүү болот. Жефф Шмидт (Jeff Schmidt), ECI.
- Айыл чарба жеткирүү чынжырын моделдөө
Кванттын күтүлбөгөн колдонулушунун бири – айыл чарбасындагы жеткирүү чынжырларын оптималдаштыруу. Айыл чарба технологиясында AI менен болгон тажрыйбамдын негизинде, кванттык эсептөө аба ырайын моделдөө, түшүмдү болжолдоо жана товарлардын логистикасын оптималдаштыруу ыкмасын өзгөртүп, салттуу системаларга караганда бир топ тезирээк аткара алат. Бул азык-түлүк коопсуздугу жана туруктуулук жагынан көпчүлүк күткөндөн эртерээк реалдуу дүйнөдөгү таасирин тийгизиши мүмкүн. Сури Нутхалапати (Suri Nuthalapati), Cloudera.
- Кайра жаралуучу энергия инновациясы
Кванттык компьютерлер татаал молекулярдык өз ара аракеттенүүлөрдү симуляциялоо жагынан классикалык эсептөөгө караганда олуттуу артыкчылыкка ээ. Бул туруктуу жана кайра жаралуучу энергияны өнүктүрүү жаатындагы изилдөөлөрдү тездетүүгө алып келиши мүмкүн. Бул электромобилдердин жана жогорку энергиялуу AI колдонмолорунун көбөйүшүн эске алганда өзгөчө маанилүү. Арун Кумар (Arun Kumar), Material.
- Оптимизацияланган пациентти тейлөө стратегиялары
Кванттык эсептөө учурдагы AI жана булут системалары болжолдоп гана бере алган оптимизация көйгөйлөрүн чечүү аркылуу баалуулукка негизделген жардамды тездетиши мүмкүн. Бүгүнкү күндөгү технология менен да, миңдеген пациенттер үчүн кам көрүү планын иштеп чыгуу кеңири кол эмгегин талап кылат. Кванттык системалар бардык мүмкүн болгон кийлигишүүлөрдү жана чектөөлөрдү параллелдүү баалай алат, бул тезирээк, так жана глобалдык оптималдаштырылган кам көрүү стратегияларына мүмкүндүк берет. Дэвид Сноу (David Snow, Jr.), Cedar Gate Technologies.
- Жашыл булут чечимдери
Кванттык эсептөө провайдерлер ресурстарды пландаштырууну, жүктү тең салмактоону жана трафикти маршруттоону кантип оптималдаштырышына өзгөртүү киргизүү менен булут чечимдерине олуттуу таасир этиши мүмкүн. Бүгүнкү күндөгү булут системалары реалдуу убакыттагы глобалдык иш жүгүнүн татаалдыгы менен күрөшкөн классикалык алгоритмдерге таянат. Кванттык алгоритмдер эффективдүүлүктү жана маалымат борборунун энергиясын колдонууну кескин жакшыртып, жашыл булут операцияларын камсыздай алат. Рахул Бхатиа (Rahul Bhatia), HCL Tech.
Илимий терминдерге түшүндүрмөлөр:
Кванттык эсептөө (Quantum Computing) – бул кадимки компьютерлерге салыштырмалуу маалыматты башкача принциптер менен (кванттык физикага негизделип) иштеткен эсептөө технологиясы. Ал өтө татаал эсептөөлөрдү абдан тез чечүү мүмкүнчүлүгүнө ээ.
Теориялык физика – физикалык мыйзамдарды математикалык моделдер аркылуу түшүндүрүүгө жана божомолдоого багытталган илим тармагы.
Классикалык компьютер – азыркы күндө кеңири колдонулуп жаткан, 0 жана 1 биттерине негизделген салттуу эсептөөчү машина.
Жасалма интеллект (AI) – адамдын акылдуу жүрүм-турумун окшоштуруучу, үйрөнө ала турган жана чечим кабыл ала турган компьютердик системалардын жыйындысы.
Киберкоопсуздук – санариптик маалыматтарды уруксатсыз кирүүдөн, чабуулдардан жана бузулуудан коргоо иш-аракеттеринин жыйындысы.
Кванттык ачкыч бөлүштүрүү (QKD – Quantum Key Distribution) – маалыматтарды коопсуз берүү үчүн кванттык физика принциптерин колдонгон шифрлөө ыкмасы.
LiDAR (Light Detection and Ranging) – лазер технологиясына негизделген, объекттерге чейинки аралыкты так аныктаган сенсордук система (айрыкча автономдуу унааларда колдонулат).
Ген бассейни – белгилүү бир популяциядагы бардык генетикалык материалдардын жыйындысы.
QNLP (Quantum Natural Language Processing) – бул кванттык табигый тилди иштетүү дегенди билдирет. Бул тармак Табигый тилди иштетүү (NLP) жана кванттык эсептөө принциптерин бириктирүүчү, салыштырмалуу жаңы изилдөө багыты. QNLPтин негизги максаты – адам тилин (мисалы, кыргыз тилин) түшүнүү, иштетүү жана түзүү үчүн кванттык компьютерлердин уникалдуу мүмкүнчүлүктөрүн колдонуу. Учурдагы NLP моделдери татаал тилдик маселелерди чечүү үчүн чоң көлөмдөгү эсептөө ресурстарын талап кылат.
Нанофотоника – жарык менен заттын өз ара аракетин наномасштабда изилдеген илим тармагы.
Биочип – жандуу клеткалардын же ДНК, белок, антидене үлгүлөрүнүн анализин жасоо үчүн колдонулган микроскопиялык прибор.
TLS сертификаты – бул Транспорттук катмардагы коопсуздук (Transport Layer Security) дегенди билдирет. Кыскача айтканда, бул криптографиялык протокол, ал веб байланыштар үчүн маалыматтын купуялуулугун жана бүтүндүгүн камсыздайт. Мисалы, веб-баракчаларды көрүүдө, веб-почта колдонгондо же видеоконференция учурунда.
401(k) пландары – АКШдагы пенсиялык топтомдордун бири, кызматкер өз кирешесинин бир бөлүгүн келечектеги пенсияга сактайт.
Финансылык симуляция – экономикалык жана каржылык чечимдерди алдын ала текшерүү үчүн жүргүзүлгөн моделдөө.
Монте-Карло ыкмасы – ыктымалдуулукка негизделген моделдерди жана тобокелдиктерди эсептөө ыкмасы.
Булут системалары – маалыматты онлайн сактоого жана иштетүүгө мүмкүнчүлүк берген IT инфраструктура.
Жашыл булут чечимдери – энергияны үнөмдөөчү жана айлана-чөйрөгө зыяны аз булуттук эсептөө кызматтары.
Шилтемелер:
- Материал https://www.forbes.com журналынан которулду.
- Сүрөттөр unplash.com сайтынан алынды, башкы сүрөттүн автору Michael Dziedzic.
- Илимий терминдерге түшүндүрмөнү Эл Илим коомдук фонду даярдады.
